Stathis Sideris — Blog

published: 23 Jun 2011

David Foster Wallace speech

I have translated here into Greek a speech of the late author David Foster Wallace, which was originally published in the Guardian. If you're not Greek, it's still definitely worth reading the original, it's very insightful.

Στο παρακάτω κείμενο μετέφρασα έναν λόγο που είχε βγάλει ο David Foster Wallace, ένας Αμερικάνος συγγραφέας που πέθανε το 2008, για μια αποφοίτηση στο Kenyon College στο Ohio. Αρχικά το κείμενο δημοσιεύτηκε στην Αγγλική εφημερίδα Guardian, με τίτλο (κατά προσέγγιση) "Οικεία, ντεμοντέ προβλήματα και συναισθήματα".


Είναι δύο πιτσιρίκια ψάρια και καθώς κολυμπούν πετυχαίνουν ένα γέρικο ψάρι που κολυμπάει προς την αντίθετη κατεύθηνση. Το γέρικο ψάρι τα χαιρετάει και λέει: "Καλημέρα παιδιά, πως σας φαίνεται το νερό σήμερα;" και τα προσπερνάει. Τα μικρά ψαράκια κολυμπούν για λίγο αμίλητα μέχρι που το ένα γυρνάει και ρωτάει το φίλο του "Τι σκατά είναι αυτό το «νερό»;"

Μην φοβάστε οτι σκοπεύω να φανώ σαν σοφό γέρικο ψάρι. Δεν είμαι το σοφό ψάρι. Το άμεσο συμπέρασμα της παραπάνω ιστόριας είναι οτι οι πιο προφανείς, πανταχού παρούσες και σημαντικές αλήθειες συχνά είναι οι πιο δυσδιάκριτες και αυτές που είναι και πιο δύσκολο να τις εκφράσουμε. Βέβαια αυτό σαν φράση στα Αγγλικά ακούγεται εντελώς σαν ασήμαντη κοινοτυπία, αλλά στα χαρακώματα της ενήλικης ζωής καμμιά φορά οι κοινοτυπίες γίνονται ζήτημα ζωής και θανάτου. Μπορεί όλα αυτά να σας φαίνονται υπερβολικά ή πολύ αφηρημένα, οπότε ας γίνω πιο συγκεκριμένος...

Ένα τεράστιο ποσοστό πραγμάτων για τα οποία είμαι απόλυτα βέβαιος, είναι, απ'ότι φαίνεται, τελείως λάθος. Ορίστε ένα παράδειγμα για το πόσο εντελώς λάθος είναι κάτι που σε γενικές γραμμές τείνω να πιστεύω ακράδαντα: τα πάντα στην άμεση εμπειρία μου υποστηρίζουν την βαθεία ριζωμένη άποψη μου οτι είμαι το απόλυτο κέντρο του σύμπαντος, το πιο αληθινό, ζωντανό και σημαντικό άτομο που υπάρχει. Σπανίως μιλάμε για αυτόν το φυσικό και βασικό εγωκεντρισμό, επειδή σε κοινωνικό πλαίσιο ειναι κατάπτυστος, αλλά για όλους είναι λίγο-πολύ το ίδιο μέσα μας. Ετσι είναι η εργοστασιακή μας ρύθμιση, εντυπωμένη στην πλακέτα μας εκ γεννετής. Σκεφτείτε το: δεν είχατε ποτέ καμμία εμπειρία στην οποία δεν πρωταγωνιστούσατε. Ο κόσμος όπως τον βιώνετε βρίσκεται εκεί μπροστά σας, ή πίσω σας, δεξιά ή αριστερά σας, στην τηλεόραση σας, στην οθόνη σας, κλπ. Οι σκέψεις άλλων ανθρώπων έχουν φτάσει στην αντίληψη σας με κάποιους τρόπους, αλλά οι δικές σας σκέψεις είναι πολύ πιο άμεσες, πιο επείγουσες, πιο αληθινές -- με πιάνετε πιστεύω. Μην ανησυχείτε οτι θα σας κάνω κύρηγμα για αλληλεγγύη, αλληλοκατανόηση και άλλες τέτοιες «αρετές». Το θέμα δεν είναι η αρετή -- το θέμα είναι να επιλέξω να κάνω την απαιτούμενη δουλειά για να αλλάξω ή να απελευθερωθώ από τη φυσική, εργοστασιακή μου ρύθμιση, η οποία υπαγορεύει βαθύ και κυριολεκτικό εγωκεντρισμό, και με κάνει να βλέπω και να ερμηνεύω τα πάντα μέσα απο την σκοπιά του εαυτόυ μου.

Για παράδειγμα, ας πούμε οτι μια κανονική μέρα ξυπνάς το πρωί, πας στην δουλειά σου και δουλευέις σκληρά για εννιά-δέκα ώρες, και στο τέλος της μέρας είσαι κουρασμένος, και αγχωμένος, και απλά θέλεις να πας σπίτι να φας ένα ωραίο βραδυνό, να χαλαρώσεις δυό ώρες και να πας για ύπνο νωρίς γιατί αύριο πρέπει να ξυπνήσεις νωρίς και να κάνεις πάλι τα ίδια. Αλλα συνειδητοποιείς οτι δεν έχεις φαι στο σπίτι -- δεν πρόλαβες να πας για ψώνια αυτή τη βδομάδα γιατί δουλεύεις πολλές ώρες -- και τώρα, μετά τη δουλειά, πρέπει να πάρεις το αυτοκίνητο και να πας στο super market. Εχουν σχολάσει όλοι και έχει πολύ κίνηση, οπότε η μετακίνηση πέρνει πιο πολύ από το κανονικό, και όταν φτάνεις στο super market έχει πολύ κόσμο, γιατί φυσικά είναι η ώρα που κι όλοι οι άλλοι εργαζόμενοι πάνε να κάνουν τα ψώνια τους, και το supermarket έχει αυτόν τον απαίσιο φωτισμό φθωρισμού, και ακούγεται και αυτή η τυποποιημένη ποπ μουσική απο τα ηχεία, και γενικά δεν θέλεις να βρίσκεσαι εκεί, αλλά δεν μπορείς να ξεμπερδέψεις γρήγορα: πρέπει να περιπλάνηθεις στους απέραντους διαδρόμους, κατάμεστους με κόσμο και με εκτυφλωτικά φώτα, για να εντοπίσεις τα πράγματα που θέλεις, και πρέπει να μανουβράρεις το καροτσάκι σου ανάμεσα σε κουρασμένους, βιαστικούς ανθρώπους με καροτσάκια, και βέβαια υπάρχουν και παππούδες που κινούνται με ταχύτητα παγετώνων, υπάρχουν διάφοροι που είναι χάμενοι στο διάστημα, παιδάκια που κάθονται μεσ'τη μέση και σε μπλοκάρουν και σφίγγεις τα δόντια για να μην τα βρίσεις, και τελικά, μετά απ'όλα αυτα, βρίσκεις αυτά που ήθελες, πας στα ταμεία, αλλά δεν εχούν βάλει αρκετό προσωπικό στα ταμεία, παρόλο που είναι ώρα αιχμής, οπότε οι ουρές είναι ατέλειωτες, πράγμα ηλίθιο και εξοργιστικό, αλλά δεν μπορείς να εκτονώσεις την οργή σου στην κυρία που δουλεύει στο ταμείο γιατί έχει βάλει τα δυνατά της να εξυπηρετήσει τον κόσμο γρήγορα.

Με τα πολλά έρχεται η σειρά σου, πληρώνεις, πέρνεις τις εύθραστες σακούλες σου με τα φαγητά στο καροτσάκι και μπαίνεις στο κατάμεστο parking που είναι γεμάτο με λακούβες και σκουπίδια, βάζεις τις σακούλες στο αυτοκίνητο προσεκτικά για να μην αδειάσουν ενώ οδηγείς, και μετά πρέπει να επιστρέψεις σπίτι οδηγώντας σε πυκνή κίνηση επειδή έχουν σχολάσει όλοι κλπ, κλπ.

Το θέμα είναι οτι η ευκαιρία για επιλογή εμφανιζεται σε τέτοια μικρά και σπαστικά πράγματα. Τα μποτιλιαρίσματα, τα κατάμεστα super market και οι τεράστιες ουρές είναι για μένα στιγμές που έχω χρόνο να κάνω σκέψεις και αν δεν πάρω μια συνειδητή απόφαση για το τί θα σκεφτώ και που θα στρέψω την προσοχή μου, θα τσαντίζομαι και θα αγχώνομαι κάθε φορά που πάω για ψώνια, γιατί σύμφωνα με την εργοστασιακή μου ρύθμιση σε αυτές τις καταστάσεις εγώ είμαι το κέντρο της προσοχής, η πείνα μου και η κούραση μου και η επιθυμία μου να πάω σπίτι, οπότε μου φαίνονται όλοι οι άλλοι σαν εμπόδια, και με ποιό δικαίωμα με μπλοκάρουν κατ'αυτό το τρόπο; Και δες πόσο αποκρουστικοί είναι οι περισσότεροι, και πόσο βλάκες και πρόβατα φαίνονται όταν περιμένουν στην ουρά, ή πόσο ενοχλητικοί και αγενείς είναι αυτοί που φωνάζουν μιλώντας στο κινητό στην μέση της ουράς, και ποσό άδικο είναι που δούλευα τόσο σκληρά όλη μέρα, και πεθαίνω της πείνας, και είμαι κουρασμένος, και δεν μπορώ να πάω σπίτι μου να φάω και να χαλαρώσω γιατί με εμποδίζουν όλοι αυτοί οι ηλίθιοι.

Αλλιώς, αν η εργοστασιακή μου ρύθμιση ήταν πιο πολύ προς το κοινωνικά ευαίσθητο, θα μπορούσα να περάσω τον χρόνο του μποτιλιαρίσματος τσαντισμένος και αηδιασμένος με τα τεράστια τζιπ, που κλείνουν το δρόμο και καίνε αβέρτα καύσιμα στα τεραστια ρεζερβουάρ τους, και να κάτσω να σκεφτώ οτι ο τύπος με τα πατριωτικά ή θρησκετικά αυτοκόλλητα στο πίσω τζάμι, είναι συνήθως ο ίδιος τύπος που οδηγεί το πιο ρυπογόνο όχημα, άσε που είναι άσχημος και οδηγεί επιθετικά, ενώ μιλάει στο κινητό και σε κόβει για να βγει 20 ανούσια μέτρα πιο μπροστά στο μποτιλιάρισμα. Και μπορώ να σκεφτώ οτι τα παιδιά των παιδιών μας θα μας απεχθάνονται γιατί σπαταλήσαμε τα καύσιμα και καταστρέψαμε το κλίμα του πλανήτη, και πόσο κακομαθημένοι και χαζοί και αηδιαστικοί είμαστε, και σε τι σκατοκατάσταση έχουμε μπλέξει...

Μπορώ να επιλέξω να σκεφτώ έτσι, και αυτό είναι εντάξει, πολλοί από εμάς κάνουν αυτή την επιλογή. Από την άλλη, αυτός ο τρόπος σκέψης είναι τόσο αυτόματος και έρχεται τόσο φυσικά που δεν χρειάζεται καν να επιλέξεις. Αυτός ο τρόπος σκέψης είναι η κανονική μου ρύθμιση. Είναι ο αυτόματος, υποσυνείδητος τρόπος που βιώνω τα βαρετά, ενοχλητικά κομμάτια της ενήλικης ζωής, όταν λειτουργώ με την αυτόματη, υποσυνείδητη πεποίθηση οτι είμαι το κέντρο του σύμπαντος και οι άμεσες ανάγκες και συναισθήματά μου πρέπει να καθορίζουν τις προτεραιότητες όλου του κόσμου. Το θέμα είναι οτι υπάρχουν προφανώς διαφορετικοί τρόποι σκέψης όσον αφορά αυτές τις καταστάσεις. Μέσα στην κίνηση, τα αυτοκίνητα είναι κολλημένα... δεν αποκλείεται κάποιοι από αυτούς με τα μεγάλα τζιπ να έχουν εμπλακεί στα τραγικά ατυχήματα και τώρα να τους είναι τόσο δύσκολο να οδηγήσουν που ο ψυχολόγος τους τους σύστησε να πάρουν ένα μεγάλο τζιπ ώστε να νιώθουν πιο ασφαλείς στον δρόμο. Ή το αυτοκίνητο που μου έκοψε τον δρόμο το οδηγεί κάποιος που το παιδί του έχει χτυπήσει ή είναι άρρωστο και το πάει στο νοσοκομείο, οπότε η δικιά του βιασύνη είναι πολύ πιο σημαντική από την δικιά μου, και τελικά εγώ είμαι το εμπόδιο και όχι αυτός.

Και πάλι να πω οτι δεν προσπαθώ να ηθικολογήσω, ή να σας πώ οτι "θα πρέπει" να σκέφτεστε με αυτόν τον τρόπο, ή οτι απαιτήται να είναι αυτά τα "αντανακλαστικά" σας, γιατί είναι δύσκολο, απαιτεί θέληση και πνευματική προσπάθεια, και αν είστε σαν κι εμένα, κάποιες φορές δεν θα μπορέσετε να το κάνετε, ή απλά δεν θα θέλετε να το κάνετε. Τις πιό πολλές φορές όμως, αν έχετε αρκετή διάυγεια για να επιλέξετε, μπορείτε να επιλέξετε να δείτε με άλλο μάτι την χοντρή κυρία με το απλανές βλέμμα και το υπερβολικό μέικ-απ που μόλις μάλωσε το παιδάκι της στην γραμμή για το ταμείο: ίσως να μην είναι συνήθως έτσι, ίσως να έχει μείνει άγρυπνη τρια συνεχόμενα βράδια κρατώντας το χέρι του άντρα τις που πεθαίνει απο καρκίνο των οστών, ή ίσως να είναι η υπάλληλος που βοήθησε τον σύζυγο σας να λύσει το εφιαλτικό γραφειοκρατικό μπέρδεμα που είχε στην εφορία κάνοντας του μια μικρή διευκόλυνση. Φυσικά, τίποτα από όλα αυτά είναι ιδιαίτερα πιθανόν, αλλά από την άλλη δεν είναι και αδύνατον -- εξαρτάται από το πώς θα το σκεφτείτε. Αν είστε αυτομάτως σίγουροι για το ποιά είναι η πραγματικότητα, και για το ποιός και τί είναι σημαντικό, αν θέλετε να λειτουργείτε στην "εργοσταστιακή" σας ρύθμιση, τότε, όπως κι εγώ, δεν θα αναλογιστήτε τις περιπτώσεις που δεν είναι ενοχλητικές και σπαστικές. Αλλά αν έχετε μάθει πώς να σκέφτεστε, και πώς να επικεντρώνετε την προσοχή σας, τότε θα ξέρετε ότι υπάρχουν διάφορες πιθανότητες. Θα μπορέσετε να βιώσετε τις φάσεις με τον πολύ κόσμο που κάνουν φασαρία, σας καθυστερούν, τις εφιαλτικές καταναλωτικές φάσεις, ώς κάτι που όχι μόνο έχει νόημα, αλλά είναι και ιερό, και που έχει ανάψει με την ίδια φωτιά που άναψε τα άστρα: συμπόνοια, αγάπη και η υπόγεια ενότητα που συνδέει τα πάντα. Όχι οτι οι μυστικισμοί είναι απαραίτητα αλήθεια: η μόνη Αλήθεια με "Α" κεφαλαίο είναι οτι εσύ αποφασίζεις πώς θα προσπαθήσεις να το δεις. Μπορείς να επιλέξεις συνειδητά τί έχει νόημα και τί όχι. Μπορείς να αποφασίσεις τί να προσκυνήσεις.

Γιατί νά και κάτι άλλο που είναι αλήθεια. Στην καθημερινότητα της ενήλικης ζώης, δεν υπάρχει αθεΐα. Δεν γίνεται να μην λατρεύεις. Όλοι προσκυνάνε κάτι. Το ερώτημα είναι τι επιλέγουμε. Και ένας καλός λόγος για να επιλέξεις κάποιον θεό ή κάποιο πνευματικό πράγμα προς λατρεία -- είτε είναι ο Ιησούς ή ο Αλλάχ, είτε ο Γιαχβέ, ή η μητριαρχική θεά των παγανιστών μάγων, ή οι Τέσσερεις Αγαθές Αλήθειες ή κάποιες απαράβατες ηθικές αρχές -- είναι ότι σχεδόν οτιδήποτε άλλο θα σε φάει ζωντανό. Αν λατρεύεις τα λεφτά και τα υλικά αγαθά -- αν εκεί καταφεύγεις για να δώσεις νόημα στη ζωή σου -- δεν θα έχεις ποτέ αρκετά. Ποτέ δεν θα νιώσεις οτι είναι αρκετά, έτσι είναι. Αν λατρεύεις το σώμα σου και την ομορφία σου και την θελκτικότητα σου, θα νιώθεις πάντα άσχημος, και όταν σε πάρουν τα χρόνια και αρχίσεις να σπας, θα πεθάνεις χίλιες φορές πριν τελικά σε "φυτέψουν". Σε κάποιο επίπεδο αυτά τα ξέρουμε όλοι ήδη, έχουν κωδικοποιηθεί σε μύθους, παροιμίες, κοινοτυπίες, ρητά και παραβολές: η ραχοκοκαλειά κάθε καλής ιστορίας. Το δύσκολο είναι να κρατήσεις αυτές τις αλήθειες στην καθημερινή σου αντίληψη. Αν λατρεύεις την εξουσία θα νιώθεις αδύναμος και φοβισμένος και θα αποζητάς παραπάνω εξουσία πάνω στους άλλους για να καταπραΰνεις τον φόβο σου. Αν λατρεύεις το μυαλό σου θα νιώθεις χαζός και θα νομίζεις οτι τους έχεις ξεγελάσει όλους για το ότι είσαι έξυπνος, και θα ανησυχείς οτι θα το ανακαλύψουν.

Το ύπουλο πράγμα σχετικά με αυτές τις μορφές λατρείας δεν είναι οτι είναι ανήθικες ή αμαρτωλές -- είναι οτι είναι υποσυνείδητες. Είναι το είδος λατρείας στο οποίο μπαίνεις σταδιακά, μέρα με τη μέρα, και γίνεσαι όλο και πιο επιλεκτικός για το τί αντιλαμβάνεσαι και το πώς μετράς την αξία των πραγμάτων, χωρίς ποτέ να συνειδητοποιείς τι κάνεις. Και ο κόσμος δεν θα σε αποτρέψει απο το να λειτουργήσεις στις "εργοστασιακές" σου ρυθμίσεις, επειδή ο κόσμος των ανδρών και του χρήματος και της εξουσίας, λειτουργεί μια χαρά με καύσιμο τον φόβο και την περιφρόνηση και την ματαίωση και λαχτάρα και την λατρεία του εαυτού. Ο πολιτισμός μας έχει εκμεταλλευτεί αυτές τις δυνάμεις με τρόπους που παράγουν τεράστια κέρδη, άνεση και προσωπική ελευθερία. Την ελευθερία να είμαστε κυρίαρχοι ενός μικρού βασίλειου μέσα στο κεφάλι μας, μόνοι, στο κέντρο όλης της πλάσης. Αυτού του είδους η ελευθερία έχει να πει πολλά, αλλά υπάρχουν και άλλα είδη, και το πιο πολύτιμο είδος ελευθερίας δεν θα ακούσετε να το συζητούν πολύ στον κόσμο της ανταγωνιστικότητας, των επιτευγμάτων και της αυτοπροβολής. Το μόνο πραγματικά σημαντικό είδος ελευθερίας απαιτεί προσοχή, συνειδητότητα, πειθαρχία, προσπάθεια, και την ικανότητα να νοιάζεσαι πραγματικά για άλλους ανθρώπους και να θυσιάζεσαι γι'αυτούς, ξανά και ξανά, με χιλιάδες τρόπους κάθε μέρα. Αυτή είναι η πραγματική ελευθερία. Η εναλλακτική είναι η έλλειψη συνειδητότητας, η "εργοστασιακή" ρύθμιση, να τρέχεις και να μη φτάνεις, και η συνεχής βασανιστική αίσθηση οτι έχεις χάσει κάτι που αγγίζει το άπειρο.

Ξέρω οτι όλα αυτά μάλλον δεν φαντάζουν και πολύ ευχάριστα ή εύκολα και μάλλον δεν εμπνέουν πολύ. Απ'όσο ξέρω, αυτή είναι η αλήθεια, αν αφαιρέσεις τις ρητορικές μαλακίες. Προφανώς εσείς σκεφτείτε ότι θέλετε. Αλλά σας παρακαλώ μην το αγνοήστε σα να είναι ηθικολογικό κύρηγμα. Τίποτα απο αυτά που είπα δεν αφορά την ηθική, ή την θρησκεια, ή δογματισμούς ή μεγάλα ερωτήματα για την μετά θάνατον ζωή. Η Αλήθεια με "Α" κεφαλαίο αφορά την ζωή πριν το θάνατο. Αφορά το να φτάσεις τα 30 σου ή και ίσως τα 50 σου, χώρις να καταλήξεις να θες να τινάξεις τα μυαλά σου στον αέρα. Έχει να κάνει με την απλή αντίληψη -- την αντίληψη ενός πράγματος που είναι αληθινό και βασικό, και τόσο καλά κρυμένο μπροστά στα μάτια μας που πρέπει συνέχεια να υπενθυμίζουμε στους εαυτούς μας οτι "αυτό είναι νερό, αυτό είναι νερό."

blog comments powered by Disqus